Spis treści
Stwardnienie rozsiane (SM) jest dość częstą chorobą w naszej strefie klimatycznej. Dotyka osoby młode, szczególnie kobiety. Wiele różnych objawów neurologicznych może sugerować to schorzenie. Wywiad, badanie lekarskie i postawienie diagnozy otwiera wiele różnych możliwości leczenia tej przewlekłej choroby. Na szczęście w ostatnich latach wprowadzono liczne nowe programy lekowe zatrzymujące postęp SM. Im szybciej, tym skuteczniej można hamować powstawanie nowych obszarów demielinizacji układu nerwowego.
Czym jest stwardnienie rozsiane?
Stwardnienie rozsiane (SM) (łac. Sclerosis multiplex ) to przewlekle postępująca choroba układu nerwowego. Najczęściej objawia się tzw. rzutami (nagłym pogorszeniem stanu neurologicznego ze stopniowym powrotem jego funkcji, całkowitym lub częściowym). Choroba ta może też stopniowo uszkadzać obszary mózgu lub rdzenia kręgowego, co systematycznie pogarsza stan neurologiczny pacjenta.
Stwardnienie rozsiane jest diagnozowane zwykle u młodych kobiet, zazwyczaj nie jest dziedziczne, występuje stosunkowo często w naszej populacji (rasa biała, klimat umiarkowany). W zależności od rejonu geograficznego, choruje od 2 do 150 osób na 100 tys. mieszkańców.
W przebiegu choroby następuje wieloogniskowe uszkodzenie tkanki nerwowej na tle zapalno- demielinizacyjnym. daje to objawy kliniczne zależne od miejsca uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego np. zaburzenia widzenia, czucia, osłabienie siły mięśniowej kończyn, kłopoty z utrzymaniem równowagi, mówieniem. W dłuższym okresie trwania stwardnienia rozsianego, występują zaburzenia pamięci, nastroju, przewlekłe zmęczenie. Oczywiście mówimy tu o naturalnym przebiegu SM, nieuchronnie prowadzącym do niepełnosprawności (bez leczenie przyczynowego).
Przyjmuje się, że SM jest schorzeniem autoimmunologicznym (układ odpornościowy atakuje własną tkankę nerwową), ale w etiologii choroby mogą być ważne czynniki środowiskowe (np. nasłonecznienie, dieta, zanieczyszczenie środowiska), infekcje wirusowe czy uwarunkowania genetyczne.
Stwardnienie rozsiane – objawy
Objawy stwardnienia rozsianego są ściśle związane z miejscem i czasem występowania uszkodzenia tkanki nerwowej mózgu bądź rdzenia kręgowego.
Lekarz medycyny Ewelina GórskaW zależności od przebiegu choroby objawy mogą występować nagle i stopniowo ustępować ( całkowicie bądź częściowo) – postać rzutowo- remisyjna. Przebieg SM może być postępujący – stopniowo pogarszają się funkcje ośrodkowego układu nerwowego – postać pierwotnie postępująca. Choroba może też zacząć się w sposób rzutowo-remisyjny, a następnie stopniowo postępować – postać wtórnie postępująca.
Czyli ogólnie możemy przyjąć, że objawy SM mogą występować w sposób nagły (jako znaczne pogorszenie funkcji ośrodkowego układu nerwowego trwające powyżej dobry – kilka dni lub tygodni ze stopniowym ustępowaniem deficytów: całkowitym bądź częściowym) lub przewlekle postępujący.
Występowanie objawów jest wynikiem uszkodzeń mieliny w komórkach nerwowych, co upośledza transmisję sygnałów elektrycznych. W zależności od miejsca wystąpienia „zapalenia” i uszkodzenia mieliny (demielinizacji) wyróżniamy następujące obawy SM:
- Objawy ruchowe – niedowłady kończyn górnych bądź dolnych, zaburzenia mowy, przełykania, sztywność mięśni, drżenie
- Zaburzenia koordynacji ruchowej, zawroty
- Objawy czuciowe – zaburzenia czucia ułożenia, wibracji, bólu, dotyku, temperatury, wrażenie pieczenia, prądowania wzdłuż kręgosłupa przy przygięciu głowy do mostka (objaw Lhermitte’a)
- Zaburzenia widzenia (utrata widzenia, trudności w rozpoznawaniu barw), oczopląs, podwójne widzenie
- Zaburzenia w oddawania moczu bądź kału
- Zaburzenia pamięci, nastroju, przewlekłe zmęczenie.
W jaki sposób zdiagnozować SM?
Diagnostyka SM jest przeprowadzana przez specjalistę neurologa.
Choroba dotycząca ośrodkowego układu nerwowego, która dotyczy „rozsianych” miejscowo i czasowo uszkodzeń funkcji mózgu bądź rdzenia kręgowego nasuwa to rozpoznanie.
Najważniejszym badaniem potwierdzającym diagnozę stwardnienia rozsianego jest MRI mózgu z gadoliną (po podaniu której następuje tzw. wzmocnienie kontrastowe aktywnych – świeżych zmian zapalnych układu nerwowego). Jeżeli zostanie potwierdzone radiologicznie rozsiane w czasie i w różnych obszarach układu nerwowego uszkodzenie struktur mózgowia, nie ma wątpliwości, że pacjent choruje na stwardnienie rozsiane.
W trudnych diagnostycznie przypadkach można wykonać punkcję lędźwiową bądź badanie tzw. potencjałów wywołanych.
Jaka jest skuteczność obecnych form diagnostyki stwardnienia rozsianego?
Ponieważ SM dotyczy zazwyczaj nagłego zachorowania wśród młodych dorosłych, w trybie pilnym powinni oni odbyć konsultację u specjalisty neurologa.
Obecnie mamy szeroki dostęp do pracowni rezonansu magnetycznego, więc rozpoznanie powinno być stawiane stosunkowo szybko od początku wystąpienia objawów choroby. Tylko nieliczne osoby wymagają hospitalizacji – w szpitalu w niejasnych diagnostyczne przypadkach pobierany jest płyn mózgowo-rdzeniowy, który wykazuje cechy charakterystyczne dla stwardnienia rozsianego (np. Obecność tzw. prążków oligoklonalnych). Ambulatoryjnie ( bez konieczności pobytu w szpitalu ), można wykonać badanie wzrokowych potencjałów wywołanych.
Analiza tych badań wymaga wiedzy z zakresu neurologii, aby z pełnym przekonaniem postawić rozpoznanie stwardnienia rozsianego.
Kto powinien poddać się diagnozie na obecność SM?
Diagnostyce SM powinien poddać się każdy, u którego wystąpiło znaczne pogorszenie funkcji układu nerwowego (bez infekcji, gorączki czy znacznego stresu), trwające co najmniej 24 godzin. Najczęściej schorzenie zaczyna się nagłymi zaburzeniami widzenia jednego oka z upośledzeniem rozpoznawania barw lub niedowładami kończyn.
Zazwyczaj początek choroby to 20-40 rok życia. SM częściej występuje u kobiet (K:M – 3:2).
Ważne jest szybkie skontaktowanie się z lekarzem neurologiem, który wykluczy inne schorzenia układu nerwowego i przeprowadzi diagnostykę potwierdzająca SM. Obecnie uważa się, że szybkie rozpoznanie choroby i włączenie leczenia immunomodulującego jest wskazane, ze względu na ryzyko występowania niepełnosprawności w przypadku nieleczonego stwardnienia rozsianego.
Kolejny krok po skutecznej diagnostyce stwardnienia rozsianego
Kiedy specjalista neurolog postawi diagnozę stwardnienia rozsianego, często czujemy bezradność. Należy jednak zaznaczyć, że obecnie choroba może być skutecznie leczona. Kiedy zastosujemy leczenie modyfikujące naturalny przebieg schorzenia, może dojść do remisji stwardnienia rozsianego. Wtedy rzuty ani przewlekły postęp choroby nie będą występować.
W Polsce w ramach tzw. programów lekowych są dostępne tzw. terapie imunomodelujące. W pierwszym rzucie takiego leczenia przyczynowego mamy do wyboru leki podawane doustnie bądź w iniekcjach. Jeżeli nie zahamują one przebiegu stwardnienia rozsianego (co sprawdza się badaniem MRI w mózgu – czy nie ma nowych „ognisk” choroby), włączane są leki o silniejszym działaniu(II i III rzutu). Jeżeli dojdzie do wystąpienia rzutu, pacjent zazwyczaj wymaga pobytu w oddziale neurologii, gdzie otrzymuje dożylnie silne leki przeciwzapalne. Takie postępowanie przyspiesza remisję rzutu, czyli powrót do sprawności.
Jeżeli występują: sztywność mięśni, zaburzenia zwieraczy (trudności w oddawaniu moczu bądź stolca), wahania nastroju, zaburzenia pamięci czy zespół przewlekłego zmęczenia, włączane jest w poradni neurologicznej leczenie objawowe.
Wszystkie treści na tej stronie mają charakter informacyjny, nie gwarantują identycznych efektów u każdego leczonego pacjenta i nie stanowią oferty handlowej w rozumieniu art. 66 §1 Kodeksu Cywilnego.
Diagnostyka stwardnienia rozsianego – najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Jak diagnozuje się stwardnienie rozsiane?
Rozpoznanie stwardnienia rozsianego opiera się na całościowej ocenie neurologicznej, wywiadzie, badaniu przedmiotowym oraz badaniach dodatkowych. Najważniejsze znaczenie ma rezonans magnetyczny mózgu i, w zależności od objawów, także rdzenia kręgowego. W wybranych przypadkach wykonuje się również badanie płynu mózgowo-rdzeniowego i potencjałów wywołanych.
Jakie są pierwsze objawy stwardnienia rozsianego?
Pierwsze objawy mogą być bardzo różne. Należą do nich m.in. nagłe zaburzenia widzenia, drętwienie lub zaburzenia czucia, osłabienie siły mięśniowej, zaburzenia równowagi, zawroty głowy, podwójne widzenie czy uczucie prądu przebiegającego wzdłuż kręgosłupa przy pochylaniu głowy.
Jak wygląda rzut stwardnienia rozsianego?
Rzut SM to pojawienie się nowych objawów neurologicznych lub wyraźne nasilenie już istniejących, utrzymujące się co najmniej 24 godziny i niewynikające np. z gorączki czy infekcji. Objawy mogą utrzymywać się przez kilka dni lub tygodni, a następnie częściowo albo całkowicie ustępować.
Czy rezonans magnetyczny wystarczy do rozpoznania SM?
Rezonans magnetyczny jest podstawowym badaniem w diagnostyce stwardnienia rozsianego, ale wynik MRI zawsze powinien być interpretowany razem z objawami klinicznymi i badaniem neurologicznym. Samo stwierdzenie zmian w rezonansie nie w każdym przypadku oznacza SM.
Jakie zmiany w rezonansie wskazują na stwardnienie rozsiane?
W SM poszukuje się zmian demielinizacyjnych charakterystycznie rozmieszczonych w ośrodkowym układzie nerwowym. Istotne jest wykazanie tzw. rozsiania zmian w przestrzeni i czasie, czyli obecności zmian w różnych typowych lokalizacjach oraz dowodów na to, że powstawały w różnym czasie.
Czy rezonans w diagnostyce SM wykonuje się z kontrastem?
W określonych sytuacjach stosuje się środek kontrastowy zawierający gadolinę. Może on pomóc w ocenie aktywności części zmian demielinizacyjnych. O konieczności podania kontrastu decyduje lekarz w zależności od sytuacji klinicznej i celu badania.
Co to są kryteria McDonalda?
Kryteria McDonalda to zestaw zasad wykorzystywanych przez neurologów do rozpoznawania stwardnienia rozsianego. Uwzględniają one objawy kliniczne oraz wyniki badań, przede wszystkim rezonansu magnetycznego i w określonych przypadkach badania płynu mózgowo-rdzeniowego.
Po co wykonuje się punkcję lędźwiową przy podejrzeniu SM?
Punkcja lędźwiowa umożliwia pobranie płynu mózgowo-rdzeniowego. Badanie może wykazać zmiany świadczące o procesie zapalnym w ośrodkowym układzie nerwowym i wspierać rozpoznanie, zwłaszcza gdy obraz kliniczny lub MRI nie daje jednoznacznej odpowiedzi.
Co oznaczają prążki oligoklonalne w płynie mózgowo-rdzeniowym?
Prążki oligoklonalne są jednym z markerów aktywności układu odpornościowego w obrębie ośrodkowego układu nerwowego. Ich obecność może wspierać rozpoznanie stwardnienia rozsianego, ale nie jest sama w sobie wystarczająca do postawienia diagnozy.
Czym są potencjały wywołane w diagnostyce stwardnienia rozsianego?
Potencjały wywołane oceniają przewodzenie impulsów w określonych drogach układu nerwowego. Najczęściej wykorzystywane są wzrokowe potencjały wywołane, które mogą ujawnić zaburzenia przewodzenia związane np. z przebytym uszkodzeniem nerwu wzrokowego.
Czy prawidłowy rezonans wyklucza stwardnienie rozsiane?
Nie zawsze. Znaczenie ma moment wykonania badania, zastosowany protokół MRI, lokalizacja objawów i cały obraz kliniczny. Jeśli podejrzenie SM pozostaje wysokie, neurolog może zalecić dalszą obserwację, kolejne badania lub kontrolny rezonans.
Jakie choroby mogą dawać objawy podobne do stwardnienia rozsianego?
Objawy podobne do SM mogą występować w wielu innych chorobach neurologicznych, autoimmunologicznych, infekcyjnych, metabolicznych czy naczyniowych. Z tego powodu diagnostyka polega nie tylko na potwierdzaniu SM, ale również na wykluczaniu innych możliwych przyczyn objawów.
Czy stwardnienie rozsiane można wykryć z badania krwi?
Nie ma pojedynczego badania krwi, które potwierdzałoby SM. Badania laboratoryjne są jednak często wykonywane w celu wykluczenia innych chorób mogących powodować podobne objawy oraz przed rozpoczęciem określonych terapii.
Do jakiego lekarza zgłosić się z podejrzeniem stwardnienia rozsianego?
Diagnostyką stwardnienia rozsianego zajmuje się neurolog. Szczególnie ważna jest konsultacja, jeśli pojawią się nowe, niewyjaśnione objawy neurologiczne, takie jak nagłe pogorszenie widzenia, niedowład, zaburzenia czucia czy równowagi.
Czy stwardnienie rozsiane występuje tylko u młodych kobiet?
Nie. SM częściej rozpoznaje się u kobiet i często zaczyna się u młodych dorosłych, ale może wystąpić również u mężczyzn, dzieci oraz osób w starszym wieku. Wiek i płeć wpływają na prawdopodobieństwo choroby, ale nie przesądzają o rozpoznaniu.
Czy stwardnienie rozsiane jest dziedziczne?
SM nie jest uznawane za prostą chorobę dziedziczną. Predyspozycje genetyczne mogą zwiększać ryzyko zachorowania, ale na rozwój choroby wpływa również wiele innych czynników, w tym środowiskowych i immunologicznych.
Dlaczego szybka diagnostyka SM jest ważna?
Wczesne rozpoznanie umożliwia szybsze rozpoczęcie leczenia modyfikującego przebieg choroby u pacjentów, którzy spełniają odpowiednie kryteria. Celem terapii jest ograniczanie aktywności choroby, liczby rzutów i powstawania nowych zmian w ośrodkowym układzie nerwowym.
